Ис гази нима? У қандай пайдо бўлади ва қандай қилиб организмни заҳарлайди?

Об-ҳавонинг  кескин совиб кетиши туфайли  фуқаролар ўз уйларини турли йўллар билан иситишга  ҳаракат қилишади. Минг афсуски, оддий ҳавфсизлик  қоидаларига риоя қилмаслик аянчли ҳолатларга олиб келиши мумкин.  Турли ёнғинлар, ис газидан заҳарланишлар бунга мисол бўла олади.

Фото: 112.msk.ru

Қачон аниқланган?

Олов ёнганида ундан чиқаётган тутуннинг заҳарлилиги қадимдан маълум бўлсада, биринчи маротаба ис гази яъни углерод монооксидини 1776 йилда француз химиги Жозеф де Лассон томонидан ажратиб олинган. Кейинчалик бошқа бир француз физиолог ва врачи Клод Бернард томонидан бу газни турли ҳайвонларда  текширувлар олиб бориб,  ис гази  гемоглобинни кислород ташиш функциясини блоклаб қўйишини исботлаган.

Организмга таъсири

Ис гази организмга ингаляцион яъни нафас йўллари орқали тушади.

Қонга сўрилган ис гази кислород ташувчи гемоглобин  билан бирикиб, карбоксигемоглобин ҳосил қилади ва организмни гипоксияга олиб келади. Ҳавода қанча ис гази концентрацияси кўп бўлса, қонда шунча кўп карбоксигемоглобин ҳосил бўлади ва шунча бемор аҳволи оғир бўлади. Ис газидан заҳарланиш болалар ва ҳомиладор аёлларда ва чекувчиларда айниқса оғир ўтади. Оғирлик даражасига қараб ис газидан заҳарланиш 3 даражага бўлинади. Енгил, ўрта ва оғир даражалар.

Ис газидан енгил даражада заҳарланганда беморда бош оғриғи,  қулоқларда шовқин, бош айланиш, кўнгил айниши, кузатилади.  Қонда карбоксигемоглобин миқдори 20% гача бўлади.

Ўрта оғир заҳарланганда юқоридаги симптомларга қўшимча равишда кўп маротаба қусиш, ҳушни қисқа муддатга йўқотиши, ҳаракат координациясининг бузилиши қўшилади. Нафас олиш  ва  юрак уриши тезлашиб, қон босми ошади. Қонда карбоксигемоглобин миқдори 60-70% гача бўлади.

Бемор оғир даражада ис газидан заҳарланганда кома ҳолатига тушади.  Тутқаноқлар  бўлиб, нафас ва юрак-қон томир етишмовчилиги кучаяди. Қонда карбоксигемоглобин миқдори 70% дан юқори бўлади.  Ўз вақтида тиббий ёрдам кўрсатилмаса ўлим билан тугайди.

Биринчи ёрдам

Ис газидан заҳарланишга шубҳа қилиганда биринчи навбатда хонага тоза ҳаво киришини таъминлаш керак. Бунинг учун қутқарувчи хонани эшиклари ва деразаларини очиши, агарда деразаларга пленка қопланган бўлса, уни олиши керак. Деразаларни очиш имкони бўлмаса, ойналари синдирилади. Беморни сиқиб турган кийимлари ечилиб, тоза ҳаво келиши таъминланиши керак.  Тез ёрдам машинаси келгунга қадар бемор тоза ҳавога олиб чиқилади.

Марказимизда оғир заҳарланган беморларга шошилинч ёрдам учун барча шароитлар бўлсада ҳар доим ҳам беморларни соғлиғини тўлиқ тиклаш имконияти йўқ. Заҳарлангандан сўнг турли асоратлар: энцефалопатия, плексит, астеновегетатив синдром ва  сурункали касалликларни қўзғалишига олиб келиши мумкин.

Ҳар қандай касалликни даволашдан кўра олдини олган маъқул. Шундай экан уйларда ва ишлаб чиқаришда ёнғин ва техника хавфсизлиги қоидаларига риоя қилиш турли кўнгилсиз ҳодисаларни келиб чиқишини олдини олган бўлади.

Азизбек МАҲМУДОВ,

РШТЁИМФФ токсиколгия бўлими мудири