Рентген кристаллография қандай фан?

Нобель мукофоти 1901 йилдан то бугунга қадар 923 кишига насиб этган. Совриндорларнинг асосий қисми физика, кимё ва тиббиёт йўналишлари ғолибларидир. Бу бежиз эмас.

Ҳозир физика, кимё ва тиббиёт ривожи ҳар бир мамлакат тараққиётининг асоси сифатида намоён бўлмоқда. Ривожланган давлатларда, аввало, шу уч соҳага эътибор юксак даражада. Бу фанларни бирлаштирувчи йўналишлардан бири рентген кристаллография бўлиб, қизиғи, биргина шу тармоқдаги изланишлари туфайли ҳам кўплаб олимлар Нобель мукофотига лойиқ кўрилган. Бунинг ўзига хос сабаблари бор. Рентген нури (x-ray) кашф этилиши ва физика, кимё, тиббиёт соҳаларида қўлланилиши натижасида охирги юз йилда жуда тез тараққий этиб, бошқа муҳим тармоқлар ривожига бевосита ҳисса қўшмоқда.

Вильгельм Конрад Рентген (Фото: Википедия)

Биринчи Нобель мукофоти айнан шу йўналишга бутун умрини бағишлаган немис олими, Швейцария юқори технологиялар институти ва Цюрих университети профессори Вильгельм Конрад Рентгенга берилиши тасодиф эмас. Шундан сўнг фуллерен нанотрубкаси яратилди ва тиббиёт ҳамда нанотехнологияда кенг қўлланилмоқда. Ажабланарлиси, фуллерен яратувчисини жамият дастлаб руҳий касалга чиқарган, сўнг кашфиёт қиймати англангач, ихтирочига Нобель мукофоти тақдим этилган. Айни кунларда бу соҳага нафақат кимё, физика, тиббиёт, балки архитектура, қишлоқ хўжалиги ва ҳатто астрономия фанларида ҳам мурожаат қилинмоқда.
Муҳаммад Хоразмий, Абу Райҳон Беруний, Абу Наср Форобий, Абу Али ибн Сино каби буюк аллома боболаримиз бундан бир неча асрлар олдин мазкур соҳа истиқболини ўз асарлари ор¬қали башорат қилганлар. Жумладан, ЮНЕСКО ва Халқаро кристаллографлар иттифоқи (IUCr) маълумотига кўра, «Рентген нури кашф этилишидан 900 йил олдин баъзи минералларнинг кристалл тузилиши классификациясини тузган ва алкимёгарлар ғоясини биринчи бўлиб илмий инкор қилган буюк олим Абу Али ибн Сино» экан. Рентген кристаллографияга XX асрнинг энг улкан инновацион ютуқларидан бири, илмнинг сирли тилсимларини очган фан, дея таъриф берилган.

Қолаверса, фармаколог ва шифокорлар бугун дунё аҳолисига кескин хавф солаётган вируслар(ВИЧ, гепатит, парранда, чўчқа гриппи, эбола, зика ва ҳоказо)га қарши курашда уларнинг кимёвий тузилишини рентген структуравий таҳлили орқали аниқлашга муваффақ бўлаётганини эътироф этишмоқда.
Рентген кристаллография ҳақида битта мақолада батафсил маълумот бериб бўлмайди. Шунинг учун унинг энг асосий жиҳатларига қисқа тўхталамиз.

Кристаллография фани нимани ўрганади? У қаттиқ ҳолатдаги моддалар тузилиши ва уларнинг классификациясини тадқиқ этади; моддаларнинг структураларини қўшимча воситасиз аниқлайди. Бу фанда атомлар орасидаги кимёвий боғлар ва боғларнинг хоссалари ўрганилади. Бу эса модда хоссаларини аниқ билиб олиш имконини беради.

Кристаллография нафақат моддалар тузилиши, балки бундан келиб чиққан ҳолда унинг янги хоссаларини топишга ёрдам беради. Дори-дармон саноатида ҳам кристаллография фанига мурожаат этмасликнинг иложи йўқ. Маълум бир бактерия ёки вирусга қарши самарали курашувчан янги дори яратишда доришунослар, аввало, вирус оқсилларини блоклаб қўядиган, яъни зарарсизлантирадиган кичик молекулани топишга интилади. Фаол оқсиллар тузилишини аниқлаш олимларга таъсирчан дорилар яратишда асқотади. Кристаллография бу муаммоларни ҳал этишда энг яхши натижа бераётган муҳим йўналишлардан биридир.
Олимлар соғлиқни сақлашдаги муаммолар кейинги ўнйилликда ўта долзарб масалага айланишини таъкидлайди. Ҳали ВИЧ/ОИТС вируси, безгак кабиларга қарши курашадиган вакцина топилмаган. Рентген кристаллографиядан фойдаланиб, мавжуд вирус таркибидаги моддалар тузилишини ўрганиш ва дори-дармон яратиш одамлар саломатлиги ва фармацевтика компаниялари иқтисодий барқарорлигига ҳисса қўшади.

Шаҳобиддин АДИЗОВ

Дўстларингизга улашинг:

Бошқа хабарлар

Сўраган_эдингиз?
Иш соати ҳафтасига 40 соатдан ошмаган ташкилотлар бор, масалан 5 кунлик ишдан ташқари навбатчилик учун ҳам қўшимча иш ҳақи тўланиши керакми? Меҳнат қонунчилигига кўра: белгиланган кундалик иш (смена) вақтидан ташқари ишлаш ...
Мактаб ўқитувчиси ҳар йили мажбурий равишда тиббий кўрикдан ўтиши шартми?
Меҳнат кодексига мувофиқ иш берувчи меҳнат шартномаси тузиш чоғида дастлабки тарзда ва кейинчалик вақти-вақти билан умумтаълим мактаблари, мактабгача тарбия ва бошқа муассасаларнинг бевосита болаларга таълим ёки тарбия бериш билан машғул ...
Болаликдан ногирон фарзандларнинг оналари имтиёзли пенсия олиш ҳуқуқига эгами?
«Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги Қонунида Болаликдан ногирон болаларнинг оналарига имтиёзлар белгиланган. Болаликдан ногирон фарзандларнинг оналари уларни саккиз ёшгача тарбиялаган бўлса — иш стажи камида 20 йил бўлган тақдирда умумий белгиланган ...
Рамазон рўзасини тутмаслик жоиз бўлганлар ҳақида
САВОЛ: Сил касалига йўлиққан одамга рўза тутиш машаққатлиги маълум. Шунинг оқибатида ўтган йили ҳам у рўза тута олгани йўқ. У нима қилади?
«Компьютерда узоқ вақт ишлаш яқиндан кўриш хасталигининг вужудга келиши мумкин»
Бугунги глобаллашув даврида компьютер ва интернет вояга етмаган ёшлар саломатлигини тубдан ўзгартириб юборди. Компьютер ёрдамида интернетдан фойдаланувчи ёшлар соғлигини жамоатчилик назоратига олиш давр талабидир. Чунки, интернет чексиз имкониятлар маконига айланган. ...
Қуёшдан ҳимояловчи кўзойнаклардан фойдаланмаслик тавсия қилинди
Офтальмологлар қуёшдан ҳимояловчи кўзойнакларни тақишни тавсия қилишмайди, зеро бу инсоннинг кўриш қобилиятига салбий таъсир кўрсатади. Ёруғлик кўз атрофидаги мушакларга ижобий таъсир қилиб, қон айланишини яхшилар экан. "Ортодокс" тиббий портали шу ...
Олимлар саратон келиб чиқишининг энг асосий сабабларини маълум қилишди
Буюк Британиянинг Лондон ва Лидс университетлари олимлари томонидан саратон келиб чиқишининг энг асосий сабабларини маълум қилинди.  Илмий тадқиқот натижалари “European Journal of Cancer” илмий нашрида чоп этилди. Мутахассислар буни аниқлаш учун ўзига ...
Тиш қонаб, безовта қилса…
«Тишим тез-тез қонаб туради.  Айниқса, тиш тозалаётганимда. Бу ҳолатнинг сабаби нима? Қандай бартараф этиш мумкин?» Рамазон ҲАЙИТАЛИЕВ. — Ҳар қандай сурункали касалликлар, шу жумладан, пародонтит ҳам баҳор ва куз ойларида ўткирлашиши (кучайиши) ...
СОҒЛОМ ОВҚАТЛАНИШ: унга қандай риоя қиламиз?
Соғлом овқатланиш - соғлом турмуш тарзининг асосий йўналишларидан биридир. Соғлом овқатланиш илм ва кўникмаларидан хабардор бўлиш эса ҳар бир инсон учун зарурдир.
Ходим ҳомиладор бўлса уни бўшатиш мумкинми?
Мумкин эмас. Қонунчиликда ҳомиладор ва боласи бор аёллар бир қатор имтиёзлар тақдим этилган. Фото: pravotnosheniya.info Улардан бири ҳомиладор аёллар ва уч ёшга тўлмаган боласи бор аёллар билан тузилган ...
Хусусий тиббиёт муассасалари томонидан кўрсатиладиган бепул тиббий хизматлардан қандай фойдаланиш мумкин?
Президент қарорига мувофиқ хусусий тиббиёт муассасалари 2022 йилнинг 1 январига қадар барча турдаги солиқлар ва давлат мақсадли жамғармаларига мажбурий ажратмалар тўлашдан озод этилган. Бунда бўшаган маблағлар, шу жумладан аҳолининг ижтимоий ҳимояга ...
Бўйин териси ёш кўринсин десангиз…
Фото: TutKnow.ru Бўйин терисини мунтазам тозалаб туринг. Бунда юз терисини тозаловчи воситалардан (совун, кўпикли совун, скраблар) бўйин териси учун ҳам фойдалансангиз бўлади. Бироқ йўриқномасида “ёғли тери учун”, ...
«Бири тош бор дейди, бири эса йўқ. Кимга ишонай?»
«Агар сизга жарроҳлик амалиётини буюришса, ишонч ҳосил қилиш учун иккита мутахассисга кўриниш керак дейишади. Мен шундай қилдим. Биринчи УТТ натижалари менда тош борлигини кўрсатди, иккинчиси эса йўқлигини. Кимга ишониш керак?» Асадулла ...
«Ибн Сино қасамёди» десак бўлмайдими?
«Гиппократ – қасамёди»да оқ соч шарқ таъсири аждодимиз Зардўшт «Авеста»да акс эттирган тиббиётга хизмат қилувчи ҳакимлар қасамёдининг руҳи мавжуд. 
Сув ичмаслик оқибатлари ёки қишда касалликлар қўзғалиши сабаблари
Аввало сув ичмаслик оқибатида организмимизда қандай ҳодисалар юз беришини оддий қилиб тушунтириб ўтсам. Бизнинг ошқозон ва ичакларимиз, буйрак ҳамда жигарларимиз табиий фильтр вазифасини бажаради. Ушбу фильтрлар сув ёрдамида органимизга келиб тушадиган ...